ارزیابی تغییرپذیری مکانی و فصلی زمان تأخیر قله بارش–دبی و متغیرهای مؤثر بر آن در حوضه آبریز کرخه با بهره‌گیری از مدل GAMM و الگوریتم XGBoost-SHAP

کد مقاله : 1214-CONFIHA

نویسندگان

نگین اله وردی یموتی *، سید علی ایوب زاده دانشگاه تربیت مدرس

چکیده مقاله

این پژوهش با هدف تبیین تغییرپذیری مکانی–فصلی زمان تأخیر قله بارش–دبی و عوامل کنترل‌کننده آن، ۲٬۳۴۶ رخداد هیدرولوژیکی را در ۶۰ ایستگاه حوضه آبریز کرخه واکاوی می‌کند. بدین منظور، چارچوبی ترکیبی از تحلیل همبستگی چندمقیاسه، مدل‌سازی غیرخطی (GAMM) و یادگیری ماشین تفسیرپذیر (XGBoost-SHAP) توسعه یافت. نتایج نشان داد میانه تأخیر در ۴۵ درصد ایستگاه‌ها ۱ تا کمتر از ۲ روز بوده و میانگین آن از بهار (۲٫۰۷ روز) به زمستان (۲٫۴۳ روز) افزایش می‌یابد. برخلاف مجموع بارش که اثر معناداری نداشت، شاخص بارش پیشین هفت‌روزه (API7)، دما و شیب ارتباط غیرخطی معناداری با زمان تأخیر نشان دادند. در مدل پیش‌بینی مکانی نیز میانگین بارش روزانه، تداوم رخداد و شیب نقطه‌ای بیشترین وزن را کسب کردند. همچنین، تغییر سناریوهای تفکیک رخداد، میانه تأخیر را از ۱ به ۲ روز جابه‌جا نمود. یافته‌ها ضمن تفکیک سرعت پاسخ هیدروگراف از انتقال فیزیکی آب، ضرورت پویاسازی زمان تمرکز در مدل‌های سیلاب را متناسب با فصل، رطوبت پیشین و فیزیوگرافی اثبات می‌کنند.

کلیدواژه ها

کلمات کلیدی: تأخیر بارش–دبی، پاسخ هیدرولوژیکی، تغییرات فصلی، بارش پیشین، حوضه کرخه

وضعیت: پذیرفته شده برای ارائه شفاهی